Strona domowa


Historia Instytutu


Rys historyczny i najważniejsze osiągnięcia

Instytut został powołany do życia jako Zakład Nauk Geologicznych PAN uchwałą Polskiej Akademii Nauk z dnia 3 stycznia 1956 roku. W skład Zakładu weszła Pracownia Geologiczno-Stratygraficzna PAN w Krakowie. Powstała ona już w 1954 roku na bazie zbiorów geologicznych i biblioteki działu geologicznego Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Inicjatorami powstania Zakładu Nauk Geologicznych PAN byli profesorowie Jan Samsonowicz, Roman Kozłowski i Stefan Zbigniew Różycki. Pierwszym kierownikiem placówki w latach 1956-1959 był prof. Jan Samsonowicz.
W czerwcu 1979 roku uchwałą Prezydium Polskiej Akademii Nauk Zakład został przekształcony w Instytut Nauk Geologicznych PAN
Instytut bardzo wcześnie zdobył sobie pozycję silnego ośrodka badań sedymentologicznych, m. in. dzięki wynikom eksperymentalnego odtworzenia mechanizmu powstawania hieroglifów w turbidytach fliszu karpackiego. Pozycja ta została ugruntowana poprzez badania nad genezą i mechanizmem depozycji wybranych formacji osadowych Karpat i Sudetów, a przede wszystkim karbońskich formacji w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym, dla których opracowano modele facjalne wyjaśniające m. in. rozmieszczenie różnych typów osadów płonnych i pokładów węgla. Szereg lat poświęcono też badaniu mezozoicznych utworów krzemionkowych. W trakcie badań nad powstawaniem złóż cynku i ołowiu udowodniono po raz pierwszy rolę krasu hydrotermalnego w procesach złożotwórczych typu Mississippi Valley.
Z badań tektonicznych prowadzonych w Karpatach wyróżniały się od początku studia geologiczne w pienińskim pasie skałkowym, które doprowadziły m. in. do przedstawienia nowego modelu ewolucji osadowego basenu skałkowego i wyróżnienia etapów tworzenia się orogenu. W Tatrach uzyskano ważne dane na temat stratygrafii i paleogeografii jury i kredy reglowej.
Badania petrotektoniczne i strukturalne w zachodnich Sudetach umożliwiały poznawanie skomplikowanej budowy i historii geologicznej waryscydów sudeckich. W trakcie badań nad genezą i ewolucją skał sudeckich metodami mineralogiczno-geochemicznymi uzyskano wiele ważnych informacji o ich pochodzeniu oraz warunkach ich krystalizacji i metamorfizmu. Współpraca z partnerami zagranicznymi umożliwiała datowanie skał i minerałów metodami rubidowo-strontową, samarowo-neodymową, a nawet uranowo-ołowiową; wyniki datowań wykorzystywano przy odtwarzaniu ewolucji geodynamicznej badanych masywów. W ramach rozwiązywania atrakcyjnego w skali światowej problemu genezy eklogitów przedstawiono oryginalną ich klasyfikację genetyczną. Ważne rezultaty osiągnięto w badaniach granitoidów sudeckich i północnej wyspy krystalicznej w Tatrach.
Od początku też były prowadzone na szeroką skalę badania utworów czwartorzędowych z zastosowaniem specjalnych metod opracowanych bądź rozwiniętych w Instytucie. Badania doprowadziły m. in. do wielu regionalnych rekonstrukcji paleogeograficznych, poznania genezy lessów ciepłej strefy klimatycznej i stratygrafii paleolitycznych stanowisk jaskiniowych, opracowania stratygrafii okrzemkowej interglacjałów, wykorzystania z sukcesem opracowanej w Instytucie metody analizy wioślarek w określaniu warunków sedymentacji w kopalnych zbiornikach jeziornych.
Badania stratygraficzne, w tym palinologiczne, osadów paleozoicznych w Polsce północnej zdobyły sobie m. in. uznanie specjalistów zajmujących się prekambryjską platformą wschodnioeuropejską i jej obrzeżeniem.
Wiele znaczących wyników o charakterze metodycznym przyniosły badania z zakresu mineralogii krzemianów warstwowych, ze szczególnym uwzględnieniem minerałów ilastych, w tym mieszanopakietowych. Dotyczyły one m. in. nowych technik rentgenowskich, matematycznych modeli i programów komputerowych. Do badań hydrogeologicznych wprowadzono metody izotopowe, których stosowalność w poznawaniu pochodzenia zmineralizowanych wód podziemnych testowano w różnych regionach.
Opracowanie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych nowych wariantów metody trakowej (metoda redukcji zagęszczania śladów rozpadu jąder uranu w minerałach i metoda odtwarzania termicznej przeszłości minerałów) zostało z uznaniem przyjęte w kręgach geochronologicznych na świecie.
Szczególną kartę w historii Instytutu mają badania na Kubie i w rejonach polarnych. Efektem wieloletniej pracy polskiej ekipy geologicznej na Kubie były mapy geologiczne w skali 1:250 000 dwóch prowincji, udział w opracowaniu mapy tektonicznej całej Kuby w skali 1:500 000, a także szereg nowych danych o stratygrafii i tektonice zachodniej części wyspy.
Znaczący udział Instytutu w rozpoznaniu budowy geologicznej Arktyki (m.in. wiek faz deformacji alpejskiej, szczegółowe mapy geologiczne, modele ewolucji proterozoiku archipelagu Svalbardu i procesu otwarcia się basenu północnego Oceanu Atlantyckiego) i Antarktyki Zachodniej (m.in. odkrycie zlodowaceń trzeciorzędowych, opracowanie modelu powstania mezozoicznego ryftu Cieśniny Bransfielda i jego czwartorzędowych wulkanów, opracowanie geologicznej ewolucji północnej części Półwyspu Antarktycznego) umocnił jego pozycję na arenie międzynarodowej.

© 2003-2017  Instytut Nauk Geologicznych PAN